Drogi i rozdroża

W kwartalniku Pressje (teka 26/27, 2011) ukazała się recenzja książki Drogi i rozdroża. Migracje Polaków w Unii Europejskiej po 1 maja 2004 roku. Analiza psychologiczno-socjologiczna pod redakcją Haliny Grzymały-Moszczyńskiej, Anny Kwiatkowskiej i Joanny Roszak. Zapraszamy do lektury.


W okresie tuż po wejściu Polski do Unii Europejskiej temat migracji opanował pierwsze strony gazet. Alarmujące informacje o drenażu mózgów i nadciągającej katastrofie w niektórych sektorach (służba zdrowia!) przeplatały się z obrazkami młodych, szczęśliwych polskich Europejczyków, którzy w końcu mogą żyć swobodnie, z dala od represyjnej i zaściankowej polskiej mentalności. Niedługo później medialny dyskurs zdominowały ostrzeżenia przed nieuniknioną falą powrotów z emigracji, która może zdestabilizować polski rynek pracy. Trudno nie odnieść wrażenia, że temat emigracji stał się dla dziennikarzy kołem ratunkowym w wypadku braku pomysłu na artykuł. Ponieważ wyjechało tak wielu rodaków, każda niemal teza znajdowała potwierdzenie w jakichś konkretnych emigracyjnych historiach. Po kilku latach, które upłynęły już od 1 maja 2004 roku, to nie dynamika i liczebność migracji wydają się najciekawsze, lecz jej społeczne i psychologiczne konsekwencje. Nowy kontekst wyjazdów za granicę zrodził nowe zjawiska – często zaskakujące, nieoczywiste, a i niełatwe do analitycznego uchwycenia.

Poważną refleksję naukową nad migracjami i migrantami prowadzi przede wszystkim Ośrodek Badań nad Migracjami działający na Uniwersytecie Warszawskim, co jakiś czas ukazują się też zbiory artykułów poświęconych tej tematyce. Stosowanie tradycyjnych narzędzi badawczych i pojęć, którymi niegdyś opisywano problematykę emigracji, prowadzi często do poważnych zafałszowań nowej jakościowo rzeczywistości. Dość wspomnieć, że w wielu badaniach uwzględnia się tylko migrację odnotowywaną oficjalnie, czyli połączoną z wymeldowaniem się z dotychczasowego miejsca zamieszkania, co jest zupełnie nieadekwatne do współczesnej sytuacji. Tym bardziej cieszy fakt, że nakładem Nomosu ukazało się w końcu solidne, wielowątkowe i interdyscyplinarne opracowanie o poakcesyjnej migracji.

Spośród 24 artykułów zamieszczonych w książce tylko jeden poświęcony jest ściśle demograficzno-ekonomicznemu aspektowi migracji, reszta koncentruje się na psychologicznych i socjologicznych aspektach wyjazdów i opiera się na badaniach prowadzonych w Wielkiej Brytanii, Irlandii,Holandii i Belgii. Tom podzielony został na siedem bloków: Dyskusja nad migracją z perspektywy przybyszy i społeczeństwa przyjmującego, Adaptacja na obczyźnie, Migracje powrotne, Dyskurs genderowy o zjawisku emigracji, Religia a migracje, Migracje wiejskie oraz Raporty z badań. Całość podsumowuje tekst Haliny Grzymały-Moszczyńskiej wskazujący na potrzebę nowych kompetencji zawodowych polskich psychologów w związku z obecną sytuacja migracyjną.

Niemal wszystkie zamieszczone w książce teksty wskazują na odmienną specyfikę polskiego doświadczenia emigracyjnego po roku 2004 w stosunku do wcześniejszych fal wyjazdów z kraju. Zniesienie instytucjonalnych barier związanych z przepływem osób, możliwość podejmowania legalnej pracy, globalizacja, rewolucja związana z komunikacją internetową czy pojawienie się tanich linii lotniczych – wszystko to pozbawiło wyjazd z kraju ciężaru i poczucia nieodwołalności, doprowadzając − jak pisze Michał Garapich − do „banalizacji faktu przekraczania granicy”. Jest to widoczne również w deklaracjach osób przebywających za granicą, które bardzo niechętnie lub jedynie w ironicznym kontekście określają się mianem emigrantów. „Teraz z kraju się nie emigruje, teraz się wyjeżdża”. Ciekawie omówiona jest w książce konfrontacja pełnego znaczeń polskiego tradycyjnego dyskursu emigracyjnego z doświadczeniem współczesnych migrantów.

Wyłaniający się z publikacji portret zbiorowy polskich nowych migrantów charakteryzuje przede wszystkim „intencjonalna nieprzewidywalność”. Tym pojęciem określa się brak jasno sprecyzowanych planów dotyczących długości i charakteru pobytu za granicą. Podział na pobyt czasowy i stały – niegdyś kluczowy w emigracyjnych analizach – jest niezmiernie trudny do zakreślenia i traci zupełnie na znaczeniu. Zdecydowana większość wyjeżdża „na jakiś czas”. Nawet przebywając już za granicą, wciąż rekonstruuje się plany i zmienia przyjmowane daty graniczne na podjęcie decyzji dotyczącej powrotu lub pozostania na stałe. Odpowiadając na jakiekolwiek pytanie o plany i przyszłość, emigranci jak mantrę powtarzają: „zobaczymy”. Słowo to najlepiej oddaje zawieszenie współczesnej emigracji. Życie w stanie takiego czasowego i przestrzennego zawieszenia jest możliwe dzięki zniknięciu presji asymilacyjnej. Poakcesyjni migranci przynależą ze względu na swoje afiliacje tożsamościowe i punkty odniesienia zarówno tam, jak i tu, a ściślej – należą do transnarodowej przestrzeni, która obejmuje więcej niż jedno państwo, pozwala na swobodne poruszanie się między nimi i równoczesne funkcjonowanie w dwóch rzeczywistościach społecznych. Według deklaracji badanych w Irlandii polskich migrantów, ponad 78% z nich przynajmniej dwa razy w roku przebywa w Polsce, a jedna czwarta odwiedza ojczyznę ponad cztery razy w roku. Kontakt z krajem ułatwia także internet − portale społecznościowe i komunikatory wirtualne.

Owa lekkość współczesnej migracji, funkcjonowanie w przestrzeni dwóch państw prowadzi jednak do marginalizacji w kraju docelowym, która – jak pisze Halina Grzymała-Moszczyńska – może generować wysokie, nieuświadamiane przed wyjazdem koszty psychiczne dla jednostki. Grozić może również poczuciem „stania w miejscu” – czas spędzany na emigracji jest traktowany często jako nierzeczywisty, wciąż wychylony w niepewną przyszłość, ze stale odkładanym zakończeniem. W przeciwieństwie do okresu PRL, kiedy wyjazd z kraju często był motywowany poszukiwaniem życia na serio (tego prawdziwego życia, które zawsze jest gdzieś indziej), obecnie sytuacja się odwróciła. Ewa Nowicka zwraca uwagę, że współcześnie za autentyczną egzystencję uważa się okres spędzony w kraju i bardzo znamienna jest tendencja do „traktowania życia na emigracji jako tymczasowej, młodzieńczej przygody, podczas której żyje się na niby, w trybie pozarealnym”.

Poza dwubiegunowością egzystencji ważną cechą współczesnych migracji jest traktowanie emigracji jako „okresu odkładanych gratyfikacji” i przyjmowanie przez emigrantów „reżimu życia jednowymiarowego”, skupionego przede wszystkim na zarabianiu i oszczędzaniu. Jak pisze Paweł Boski, „rzeczywistość codzienna imigranta to bycie homo faber i homo oeconomicus; tak scharakteryzowanej egzystencji towarzyszy materializacja świadomości, czyli trwała obecność wątków związanych z pieniędzmi”. Nierzadko osoby z dyplomami uniwersyteckimi pracują poniżej posiadanych kwalifikacji i kompetencji – za awans ekonomiczny płacą degradacją w strukturze społeczno-zawodowej.

Ważnym i ciekawym wnioskiem, jaki wypływa z tego zbioru, jest zakwestionowanie tezy o deterytorializacji. Przestrzeń, chociaż skompresowana (dzięki szybkości przemieszczania się) i unieważniana (poprzez środki komunikacji), wciąż ma znaczenie. Podobnie jak wiele innych błyskotliwych tez, również twierdzenie o końcu przestrzeni zdaje się przedwczesne. Stałe łącze i kontakt w czasie rzeczywistym za pomocą internetu nie są jednak tym samym, co spotkanie i rozmowa we współdzielonej przestrzeni fizycznej. Kontakty z bliskimi za pośrednictwem nowoczesnych środków komunikacji nie są w stanie zastąpić bezpośrednich, intymnych relacji.

Badani przez autorów tomu emigranci często zwracali uwagę na niedocenianą przez nich wcześniej polską codzienność, na pewną atmosferę, której nie da się przewieźć w podręcznym bagażu lub przesłać przez internet, a której tam nagle zaczęło im brakować. Potwierdza to opinię Tima Edensora (2004), że oprócz otwartych przekazów i świadomych deklaracji kulturowych „tożsamość narodowa jest zakorzeniona w codzienności, w przyziemnych szczegółach interakcji społecznej, nawyków, rutynowych działań i wiedzy powszechnej”. Emigracja czasem wręcz paradoksalnie uświadamia i wzmacnia emocjonalne więzi z krajem pochodzenia.

Zebrane w książce analizy i raporty tworzą wartościowy, wielopłaszczyznowy obraz polskich wędrówek pierwszej dekady XXI wieku. Biorąc pod uwagę, że według statystyk prawie 80% osób, które wyjechały po 2004 roku z kraju, nie przekroczyło 35. roku życia, jest to też portret sporej części pokolenia młodych Polaków. Książka stanowi również cenne źródło szczegółowych informacji o ciekawych, choć drugorzędnych zjawiskach. Badania dowodzą na przykład, że polskie kobiety w Wielkiej Brytanii mają znacznie wyższy wskaźnik samooceny atrakcyjności fizycznej niż ich rówieśniczki, które pozostały w kraju.

Milan Kundera (2003) pisał, że każda nowa, niezrealizowana choćby możliwość egzystencjalna zmienia charakter całej egzystencji. Rzadko kiedy trafność tej uwagi jest tak oczywista i łatwa do uchwycenia, jak w wypadku współczesnych migracji i ich wpływu na życie codzienne Polaków, także tych, którzy nigdzie się nie wybierali i wybierać nie zamierzają.

Rafał Cekiera

Aktualności

Nowa seria wydawnicza

2011-04-28

Z przyjemnością informujemy, że wraz z wydaniem Religijnej melancholii Roberta Burtona inaugurujemy  serię wydawniczą "Thesaurus". Jej celem będzie prezentacja tekstów źródłowych, stanowiących świadectwo dynamiki kolejnych transformacji koncepcji racjonalności. Więcej o nowej serii dowidzą się Państwo z artykułu Izabeli Trzcińskiej, redaktorki naukowej pierwszego tomu serii.  

zobacz wszystkie aktualności

Newsletter

Oferta specjalna

Copyright © 2010-2012 Zakład Wydawniczy NOMOS Sp. z o.o. ul. Kluczborska 25/3u, 31-208 Kraków   |   Created by WebProjekt